Teknelerde Yangın Güvenliği: Amatörden Ticari Tekneye Zorunlu Sistemler ve Mevzuat

Teknede çıkan küçük bir yangın, karadaki benzer bir olaydan çok daha hızlı şekilde hayati tehlikeye dönüşebilir. Yakıt tankları, sıcak motor yüzeyleri, elektrik tesisatı, aküler ve mutfak ekipmanları dar bir alanda bir arada bulunur. Üstelik açık denizde itfaiyenin olay yerine ulaşması mümkün olmayabilir. Bu nedenle tekne yangın güvenliği, yalnızca birkaç yangın tüpü bulundurmakla sınırlı değildir; yangının önlenmesi, erken algılanması, doğru yöntemle söndürülmesi ve insanların güvenli şekilde tahliye edilmesi birlikte planlanmalıdır.

Teknede bulunması gereken ekipmanlar ise teknenin boyuna göre hazırlanmış tek bir listeden ibaret değildir. Kullanım amacı, makine tipi, kapalı yaşam alanları, yolcu kapasitesi, sefer bölgesi, tonaj ve teknenin tabi olduğu denetim rejimi gereklilikleri değiştirir. Özel bir gezi teknesi için yeterli kabul edilen donanım, yolcu taşıyan veya ticari faaliyette kullanılan bir tekne için yeterli olmayabilir.

Amatör ve Ticari Tekne Sınıflandırmasına Göre Farklı Zorunluluklar

Mevzuat açısından ilk ayrım, teknenin özel amaçla mı yoksa ticari amaçla mı kullanıldığıdır. Bir teknenin küçük olması otomatik olarak amatör tekne sayılması anlamına gelmez. Kiralama, yolcu taşıma, tur düzenleme, ticari balıkçılık veya başka bir gelir getirici faaliyette kullanılan deniz araçları farklı belge, donanım ve denetim kurallarına tabi olabilir.

Özel teknelerde temel çerçeveyi, 2026 yılında yayımlanan Özel Teknelerin Donatımı ve Özel Tekneleri Kullanacak Kişilerin Yeterlikleri Hakkında Yönetmelik oluşturur. Bu Yönetmeliğin 3 Temmuz 2026 tarihinde güncellenen Ek-2 donanım listesi, özel tekne ve yatlarda bulunması gereken asgari yangın ekipmanlarını teknenin makine ve yaşam alanı özelliklerine göre belirler.

Güncel Ek-2’ye göre:

• İçten takma makinesi bulunan teknelerde, makine dairesinde veya makine kutusunun dışında her makine için bir adet 2 kg yangın söndürme tüpü bulunmalıdır.
• Kamaralı teknelerde her kamara için bir adet 2 kg yangın söndürme tüpü bulundurulmalıdır.
• Kuzinesi bulunan teknelerde kuzine yakınında bir adet 2 kg yangın söndürme tüpü ile yangın battaniyesi yer almalıdır.
• Tam boyu 10 metreden büyük ve kapalı mahalli bulunan özel tekne ve yatlarda bunlara ek olarak en az 30 cm uzunluğunda bir yangın baltası ve bir adet 6 kg yangın söndürme tüpü bulunmalıdır.

Bunlar özel tekneler için belirlenen asgari donanımlardır. Teknenin yakıt miktarı, motor hacmi, akü sistemi veya seyir koşulları daha yüksek risk oluşturuyorsa yalnızca yasal alt sınırla yetinmek doğru olmayabilir. Özellikle erişimi zor makine dairelerinde sabit söndürme sistemi, uzaktan yakıt kesme ve otomatik algılama gibi ek önlemler değerlendirilmelidir. Güncel özel tekne donanım listesi, Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığına bağlı Bodrum Bölge Liman Başkanlığının duyurusunda yayımlanmıştır.

Ticari teknelerde ise tek bir genel donanım listesi yoktur. Yolcu gemisi, yük gemisi, ticari yat, balıkçı gemisi ve hizmet teknesi için farklı gereklilikler söz konusu olabilir. Bayrak, tonaj, sefer bölgesi, taşınan yük, yolcu sayısı ve klas durumu birlikte değerlendirilir.

Bu nedenle ticari tekne yangın sistemi çoğu zaman şu bileşenlerden oluşan bütünleşik bir yapı gerektirir:

• Taşınabilir yangın söndürücüler
• Sabit makine dairesi söndürme sistemi
• Yangın algılama ve alarm sistemi
• Yangın pompası, hidrant ve hortumlar
• Yakıt çabuk kapatma vanaları
• Motor ve havalandırma acil durdurma düzenekleri
• Yangın kapıları ve damperler
• Acil aydınlatma ve kaçış düzeni
• Yangın kontrol planı
• Eğitimli mürettebat ve tatbikat kayıtları

Dolayısıyla internette yapılan bir “gemi yangın söndürme zorunluluk listesi” aramasıyla bulunan standart ekipman tablosunu her tekneye uygulamak güvenli değildir. Kesin gereklilikler, teknenin kayıt ve kullanım bilgileri üzerinden belirlenmelidir.

Tüp, Sabit Söndürme Sistemi ve Algılama: Tekne Büyüklüğüne Göre Ne Gerekiyor?

Taşınabilir yangın tüpleri, başlangıç aşamasındaki yangına müdahale etmek için kullanılır. Ancak tüpün teknede bulunması tek başına yeterli değildir. Söndürücünün yangın riskine uygun tipte olması, sağlam şekilde sabitlenmesi, kolay erişilebilmesi ve deniz ortamında korozyona karşı korunması gerekir.

Yangın tüpleri düzenli olarak şu açılardan kontrol edilmelidir:

• Basınç göstergesinin uygun aralıkta olması
• Emniyet pimi ve mührün sağlam bulunması
• Tüp gövdesinde paslanma veya darbe olmaması
• Hortum ve nozulların açık olması
• Servis ve periyodik kontrol tarihinin geçmemiş olması
• Tekne hareket ederken yerinden çıkmayacak şekilde sabitlenmesi

Makine dairesi yangınlarında en büyük hatalardan biri, kapağın tamamen açılarak yangına müdahale edilmeye çalışılmasıdır. Kapağın açılması, içeriye yoğun oksijen girmesine ve alevlerin büyümesine neden olabilir. Bu nedenle söndürücünün güvenli bir açıklıktan uygulanabilmesi veya sabit bir sistemin devreye alınabilmesi önemlidir.

Sabit söndürme sistemi, özellikle kapalı ve erişilmesi zor makine hacimlerinde ciddi avantaj sağlar. Bununla birlikte her özel teknede yalnızca boy kriterine dayanarak sabit sistem zorunlu olduğunu söylemek doğru değildir. İhtiyaç belirlenirken motor sayısı, yakıt yükü, hacmin kapalı olup olmadığı, teknede sürekli personel bulunup bulunmadığı ve yangına güvenli müdahale imkânı değerlendirilmelidir.

Sabit sistemin güvenli çalışması için yalnızca söndürme tüpü ve nozullar yeterli olmaz. Sistem şu işlevlerle birlikte tasarlanmalıdır:

• Yangının ısı, duman veya alev üzerinden algılanması
• Kumanda noktasına sesli ve görsel alarm gönderilmesi
• Söndürme maddesi boşalmadan önce personelin uyarılması
• Yakıt beslemesinin kesilmesi
• Motorların ve ilgili havalandırmanın durdurulması
• Hava girişleri ile damperlerin kapatılması
• Söndürme maddesinin hacmin tamamına ulaşması
• Yeniden tutuşmayı önleyecek konsantrasyonun korunması
• Manuel çalıştırma ve emniyet kilitlerinin bulunması

Karbondioksit veya temiz gaz kullanılan sistemlerde boğulma riski ayrıca dikkate alınmalıdır. Söndürme maddesi boşalmadan önce kapalı mahalde insan kalmadığından emin olunmalı; gecikmeli boşaltma, sesli alarm ve kullanım talimatları açık şekilde düzenlenmelidir.

Yangın algılama sistemi de teknenin çevre koşullarına uygun seçilmelidir. Nem, tuz, titreşim, motor egzozu ve sıcaklık değişimleri karada kullanılan standart dedektörlerde hatalı alarm veya erken arıza oluşturabilir. Bu nedenle deniz ortamına uygun ürünler kullanılmalı; makine dairesi, elektrik panoları, akü alanları ve kapalı yaşam mahalleri için algılama yöntemi ayrı değerlendirilmelidir.

Ticari teknelerde algılama sistemi yalnızca siren çaldırmakla kalmamalıdır. Alarmın köprüüstü veya kumanda noktasında hangi bölgeden geldiğini göstermesi; gerekli durumlarda motor, yakıt, fan, damper ve sabit söndürme sistemiyle tanımlanmış bir neden-sonuç ilişkisi içinde çalışması gerekir.

Tekne büyüdükçe yangın güvenliği yalnızca cihaz sayısını artırmak anlamına gelmez. Yangının başladığı mahalde sınırlandırılması, dumanın yaşam ve kaçış alanlarına yayılmaması, alternatif çıkışların korunması ve mürettebatın görev dağılımı daha önemli hale gelir.

Türk Loydu, Sahil Güvenlik ve IMO Kapsamında Denetim Süreçleri

Deniz araçlarının yangın güvenliği denetiminde farklı kurumların görevleri birbirine karıştırılabilir. IMO, Türk Loydu, Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı, liman başkanlıkları ve Sahil Güvenlik aynı görevi yapan kurumlar değildir.

Uluslararası Denizcilik Örgütü olan IMO, tekneleri doğrudan denetleyen bir kurum değildir. IMO; SOLAS gibi uluslararası sözleşmeleri, kodları ve teknik standartları geliştirir. Bu kurallar, taraf devletlerin mevzuatı ve bayrak devleti uygulamaları üzerinden gemilere uygulanır.

SOLAS Bölüm II-2; yangının önlenmesi, algılanması, başladığı mahalde sınırlandırılması, söndürülmesi ve güvenli kaçışın korunması için temel uluslararası çerçeveyi oluşturur. Ancak SOLAS’ın her hükmü bütün küçük veya özel teknelere otomatik olarak uygulanmaz. Uygulanacak kapsam; geminin tipi, tonajı, yapım tarihi ve sefer niteliğine göre belirlenir. IMO’nun SOLAS Bölüm II-2 özeti, sistemlerin yalnızca kurulmasını değil, çalışır durumda tutulmasını ve operasyonel hazırlığı da kapsar.

1 Ocak 2026 itibarıyla yürürlüğe giren IMO değişiklikleri, SOLAS kapsamındaki gemilerde PFOS içeren söndürme maddelerinin kullanımını veya depolanmasını yasaklamıştır. Yeni gemiler için yasak 1 Ocak 2026’dan itibaren geçerlidir. Daha önce inşa edilen gemilerin ise bu tarihten sonraki ilk sörveylerinde uyum sağlaması gerekir. Bu nedenle ticari gemilerde bulunan eski tip köpük stokları ve sabit sistemler PFOS içeriği yönünden kontrol edilmelidir.

Türk Loydu ise kapsamına ve yetkisine göre klaslama, teknik kural oluşturma, proje inceleme, sörvey ve belgelendirme süreçlerinde görev alabilir. Klaslı bir teknede yangın pompasından sabit söndürme sistemine, boru güzergâhından alarm entegrasyonuna kadar birçok unsur ilgili klas kurallarına göre kontrol edilebilir. Bir ürünün deniz tipi sertifikaya sahip olması önemli olsa da tek başına yeterli değildir; sistemin projeye uygun kurulması ve fonksiyon testlerinden başarıyla geçmesi gerekir.

Liman başkanlıkları ve Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı birimleri; bayrak devleti işlemleri, kayıt, belgelendirme, sörvey ve ulusal mevzuat uygulamalarında merkezi rol oynar. Sahil Güvenlik ise denizde emniyet ve mevzuat denetimleri sırasında teknenin belgelerini ve zorunlu donanımını kontrol edebilir. Eksik, çalışmayan veya kullanım süresi geçmiş ekipman tespit edildiğinde teknenin seyrine ilişkin idari işlemler gündeme gelebilir.

Denetim öncesinde özellikle şu kontroller yapılmalıdır:

• Yangın tüplerinin sayısı, kapasitesi, konumu ve servis tarihleri doğrulanmalıdır.
• Sabit söndürme sisteminin tüp ağırlığı veya basıncı kontrol edilmelidir.
• Borular, nozullar, alarm ve uzaktan çalıştırma mekanizması test edilmelidir.
• Yakıt kesme vanaları ile motor ve havalandırma durdurmaları çalıştırılmalıdır.
• Algılama ve alarm sistemi bölge bazında test edilmelidir.
• Yangın pompaları, hortumlar, nozullar ve vanalar operasyonel olarak denenmelidir.
• Kaçış yolları ile acil aydınlatma açık ve çalışır tutulmalıdır.
• Yangın kontrol planı, bakım kayıtları ve mürettebat tatbikatları güncel olmalıdır.

Doğru tekne yangın güvenliği yaklaşımı, denetimden hemen önce eksik tüpleri tamamlamak değildir. Ekipmanın teknenin gerçek risklerine uygun seçilmesi, sistemlerin birbiriyle entegre çalışması ve mürettebatın yangın sırasında ne yapacağını önceden bilmesi gerekir. Özellikle ticari tekne yangın sistemi için kesin çözüm; teknenin kullanım amacı, teknik özellikleri, bayrağı, sefer bölgesi ve tabi olduğu güncel mevzuat incelendikten sonra belirlenmelidir.